Polska Fundacja Batorego to jedna z najbardziej rozpoznawalnych organizacji społecznych w kraju, działająca na rzecz demokracji, praw człowieka i aktywności obywatelskiej. W artykule wyjaśniamy, czym zajmuje się fundacja, jakie cele realizuje i w jaki sposób wspiera inicjatywy społeczne. Przyglądamy się także jej najważniejszym działaniom oraz znaczeniu dla życia publicznego w Polsce.
Fundacja im. Stefana Batorego powstała, by wspierać demokratyczne przemiany w Polsce. Założył ją amerykański finansista i filantrop George Soros wraz z liderami polskiej opozycji demokratycznej lat 80. Organizację zarejestrowano w maju 1988 roku, jeszcze przed przełomem ustrojowym. Nazwa upamiętnia króla Stefana Batorego, a pierwsze działania koncentrowały się na przygotowaniu kadr dla demokracji i gospodarki rynkowej oraz wspieraniu reform.
W pierwszych latach fundacja pomagała tworzyć potrzebne instytucje i rozwijać kompetencje; około połowę budżetu przeznaczała na projekty innych organizacji. W 1991 roku powołała Radę, a w latach 1994–1998 niemal potroiła budżet — z 15 do 40 mln zł — i rozbudowała zespół do 60 osób. Rozszerzyła też wsparcie o równouprawnienie kobiet, przeciwdziałanie przemocy domowej i wobec dzieci, opiekę paliatywną oraz ruch hospicyjny. Jej historia pokazuje, jak filantropia może trwale wspierać aktywność obywatelską.
30 lat działań, które wzmocniły obywateli i demokrację
Pod koniec lat 90., w związku z przygotowaniami Polski do członkostwa w Unii Europejskiej, fundacja uruchomiła między innymi Program Europejski oraz programy Edukacji Prawnej i Przeciw Korupcji. Od 2003 roku mocniej wspierała społeczeństwo obywatelskie, prawa obywatelskie, państwo prawa i solidarność międzynarodową. Do końca 2008 roku przyznała 430 długofalowych dotacji o łącznej wartości ponad 56 mln zł; w tym 11 mln zł przekazała 10 organizacjom budującym kapitały wieczyste. W 2006 roku rozpoczęła kampanię „Masz głos, masz wybór”, zachęcającą do udziału w życiu publicznym i wyborach. Podobne działania prowadziła przed wyborami samorządowymi w 2006 roku, parlamentarnymi w 2007 i europejskimi w 2009.
W 2018 roku fundacja powołała think tank forumIdei, który rozwija debatę o wyzwaniach społecznych i politycznych oraz szuka praktycznych pomysłów na demokratyczną i praworządną Polskę. W ciągu 30 lat wydała 609 mln zł: przekazała ponad 17 tys. dotacji i 6,5 tys. stypendiów o łącznej wartości 455 mln zł, a 154 mln zł przeznaczyła na własne działania. Obecnie wspiera między innymi demokrację lokalną, organizacje społeczne i prawa człowieka. Pomaga także osobom uciekającym z Ukrainy — od lutego 2022 roku za pośrednictwem utworzonego wówczas funduszu.
Jak Fundacja wspiera demokrację i praworządność
Fundacja wzmacnia demokrację, praworządność i aktywność obywatelską: wspiera organizacje społeczne, monitoruje instytucje i rozwija debatę publiczną.
- Wzmacniaj organizacje społeczne. Przyznawaj dotacje instytucjonalne i projektowe oraz oferuj szkolenia, doradztwo, coaching i spotkania sieciujące. Dzięki temu organizacje lokalne, regionalne i krajowe skuteczniej działają na rzecz demokracji, praw człowieka i równych praw.
- Monitoruj instytucje i procesy publiczne. Sprawdzaj przejrzystość życia publicznego, jakość stanowienia prawa, relacje rządu z samorządem i odporność instytucji na nadużycia. Następnie upowszechniaj wnioski i rekomendacje, które chronią praworządność oraz niezależność wymiaru sprawiedliwości.
- Wspieraj uczciwość wyborów i udział obywateli. Zachęcaj do świadomego głosowania, monitoruj realizację obietnic wyborczych i wspieraj inicjatywy chroniące integralność wyborów. Równocześnie mobilizuj mieszkańców do działania na rzecz swoich wspólnot.
- Chroń prawa i wolności. Wspieraj prawa kobiet, mniejszości i grup zagrożonych wykluczeniem, a także dostęp do informacji, pomocy prawnej i wymiaru sprawiedliwości. Rozwijaj przy tym edukację obywatelską, antydyskryminacyjną i medialną.
- Rozwijaj debatę opartą na wiedzy. Organizuj dyskusje i spotkania eksperckie, prowadź badania oraz przygotowuj analizy i rekomendacje dotyczące wyzwań społecznych i politycznych. Twórz przestrzeń do dialogu między różnymi środowiskami, a następnie proponuj praktyczne rozwiązania dla demokratycznego państwa.
- Buduj współpracę i solidarność. Rozwijaj sieci organizacji, wspieraj społeczności lokalne i współpracę międzynarodową, w tym dialog polsko-ukraiński. Angażuj się także w pomoc uchodźcom z Ukrainy i ułatwiaj organizacjom wymianę doświadczeń.
Dotacje i programy dla organizacji społecznych
Dotacje pomagają organizacjom społecznym realizować projekty i rozwijać działalność — od koordynacji i szkoleń po doradztwo, wymianę doświadczeń i lokalne partnerstwa. Fundacje, instytucje publiczne oraz programy Unii Europejskiej finansują między innymi działania na rzecz praw człowieka, edukacji obywatelskiej, równości, środowiska, integracji i demokracji.
Jednym z przykładów jest Program Równych Praw, realizowany w latach 2025–2027 ze środków unijnego programu CERV. Jego budżet wynosi 6,7 mln euro, w tym 670 tys. euro ze środków własnych Fundacji Batorego. Organizacje mogą ubiegać się o dotacje projektowe i instytucjonalne, a także wsparcie wymiany doświadczeń i pomoc doraźną. Program oferuje ponadto webinaria, szkolenia, wizyty studyjne i spotkania sieciujące. Z kolei Stronger Roots przeznacza w Polsce 1,4 mln euro na lata 2025–2027, wspierając między innymi lokalne inicjatywy środowiskowe oraz sieci organizacji rozwijające współpracę i rzecznictwo.
Programy opisane w tekście wspierają między innymi następujące działania:
- realizację projektów społecznych i rozwój działalności organizacji;
- szkolenia, doradztwo, wymianę doświadczeń i spotkania sieciujące;
- inicjatywy na rzecz praw człowieka, edukacji obywatelskiej, równości i środowiska;
- współpracę lokalną oraz rozwój partnerstw i rzecznictwa.
Od dobrego planu do trwałych zmian w społeczności
Zanim złożysz wniosek, sprawdź, czy cele programu odpowiadają potrzebom społeczności, które koszty kwalifikują się do finansowania i kiedy kończy się nabór. Przedstaw jasno problem, określ mierzalne rezultaty oraz przygotuj realistyczny budżet i harmonogram. Opisz też podział zadań, sposób dokumentowania wydatków i plan utrzymania efektów po zakończeniu finansowania. Dzięki temu ocenisz również, czy zespół dysponuje zasobami potrzebnymi do realizacji projektu.
Programy grantowe wspierają także demokrację, praworządność i przejrzystość instytucji, a ponadto integrację osób z Ukrainy i organizacje zapewniające im schronienie. Część finansuje inicjatywy lokalne, a część wzmacnia federacje, platformy i grupy działające w skali regionu lub kraju. Dlatego śledź różne źródła finansowania, rozmawiaj z innymi organizacjami i korzystaj z doradztwa — w ten sposób nie tylko pozyskasz środki, lecz także rozwiniesz kompetencje zespołu i nawiążesz trwałe partnerstwa.
Ciekawostka: dotacja może wspierać nie tylko realizację konkretnego projektu, lecz także rozwój samej organizacji — na przykład jej zespołu, kompetencji i zdolności do długofalowego działania.
Znaczenie Fundacji Batorego dla społeczeństwa obywatelskiego
Fundacja im. Stefana Batorego od lat wspiera aktywne społeczności, niezależne organizacje i zaangażowanych obywateli. George Soros i przedstawiciele demokratycznej opozycji założyli ją, by przygotowywać kadry do budowania demokracji i gospodarki rynkowej. Z czasem fundacja skupiła się na grantach, rozwoju trzeciego sektora oraz ochronie praw obywatelskich i zasad państwa prawa.
W ciągu trzech dekad fundacja wydała 609 mln zł, przekazała ponad 17 tys. dotacji i przyznała 6,5 tys. stypendiów. Wspiera organizacje lokalne i ogólnopolskie oraz inicjatywy promujące równe prawa, przejrzystość życia publicznego, pomoc prawną i przeciwdziałanie wykluczeniu. Oto odnośnik do artykułu, w którym poruszyliśmy ten temat. Cenię, że fundusze i wiedza trafiają do ludzi, którzy działają na rzecz swoich społeczności.
Od głosu przy urnie do realnej zmiany na co dzień
Program „Masz głos, masz wybór” zachęca mieszkańców do udziału w życiu publicznym. Fundacja wspiera też monitoring obietnic wyborczych, wolontariat i samorządność. Jak interesują cię takie tematy, Poznaj działania fundacji CMP i dowiedz się, jak możesz pomóc. Z kolei forumIdei organizuje rozmowy o wyzwaniach społecznych i politycznych oraz pomaga przekładać wiedzę ekspertów na konkretne propozycje. Dzięki tym inicjatywom obywatele mogą angażować się także między wyborami.
Fundacja wspiera osoby z Ukrainy i organizacje pomagające uchodźcom, a w programach europejskich podejmuje tematy praw człowieka, demokracji, edukacji obywatelskiej i ochrony środowiska. Oprócz finansowania oferuje doradztwo, szkolenia i wymianę doświadczeń. Dzięki temu organizacje mogą rozwijać pojedyncze projekty, a zarazem budować stabilne działania na kolejne lata.
Ciekawostka: Fundacja im. Stefana Batorego wspiera nie tylko organizacje społeczne — inicjatywy takie jak „Masz głos, masz wybór” pomagają mieszkańcom wpływać na sprawy lokalne także między wyborami.
